Elinóra Inga Sigurðardóttir formaður L.H.M:          08.11.1999
 
 
 

EINKALEYFI – TIL HVERS ?
 

Iðnaðarráðuneytið fól á síðasta ári sérstakri nefnd að athuga hvers vegna svo fá einkaleyfi eru veitt á Íslandi, sem raun ber vitni, þ.e. um 1-2 á hverju ári.  Nefndin hefur nú skilað áliti sínu og er helsta niðurstaðan sú “að með breytingum á löggjöf og aukinni fræðslu um hugverkaréttindi megi fjölga einkaleyfum hér á landi”.

Á síðustu áratugum hafa flestir umsækjendur um einkaleyfi á Íslandi verið sjálfstæðir uppfinningamenn.  Þetta er athyglisvert, því kostnaður við einkaleyfi er mjög hár og hleypur á hundruðum þúsundum króna.  Kostnaðurinn er háður gerð einkaleyfis og því í hvaða löndum sótt er um.  Sjálf einkaleyfisumsóknin er þó minnsti kostnaðarliðurinn, eða um 30 þúsund kr. hér á landi.  Mjög dýrt er hins vegar að láta skrifa og þýða einkaleyfið.  Þegar leyfið er fengið, þarf síðan að borga af því árlega.  Sé einkaleyfinu ógnað eða hugmyndinni stolið getur lögfræðikostnaður orðið verulega hár.  Yfirleitt þarf að fjármagna einkaleyfi með bankalánum eða veði í húseignum.  Nokkur dæmi eru hér á landi um gjaldþrot vegna mikils kostnaðar vegna einkaleyfa.  Hingað til hafa fjárfestar almennt ekki fengist til að leggja fram áhættufé til einkaleyfisgerðar

Hvers vegna eiga þá einstaklingar að streða við að sækja um einkaleyfi?  Einfaldara væri t.d. að selja góða hugmynd en til þess þarf kaupanda að hugmyndinni.  Ef til vill er grundvöllur hér á landi fyrir hugmyndabanka, þar sem fólk getur lagt inn hugmyndir sínar gegn trúnaðarsamningi?  Það er dýrt spaug fyrir frjóan uppfinningamann að sækja um einkaleyfi og stofna fyrirtæki um hverja hugmynd.  Líklega eru mörg ónotuð einkaleyfi á Íslandi vegna gjaldþrota.

Einkaleyfi veita hugmyndum ákveðna vernd og tryggja um leið rétt uppfinningamannsins.  Jafnframt veita þau öðrum aðgang að hugmyndinni eftir ákveðinn tíma og stuðla þannig að útbreiðslu þekkingar.  Einkaleyfi eru því nauðsynleg í mörgum tilvikum en mín skoðun er þó sú, að þau séu í raun ofnotuð og veiti oft falskt öryggi.  Mörg dæmi eru þekkt um stuld á vernduðum hugmyndum.  Yfirleitt eru þar að verki fjársterk fyrirtæki eða aðilar sem vita vel, að uppfinningamaðurinn hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa í málaferlum.  Enda þótt hann leiti réttar síns og vinni að lokum málið fyrir dómstólum, þá hefur viðkomandi fyrirtæki haft forskot á markaðnum, og valdið uppfinningamanninum skaða á þann hátt.  Félag sænskra uppfinningamanna (S.U.F.) vinnur nú að því að fá sænska þingið til að samþykkja lög þess efnis, að ríkið geti veitt gjafsóknir sem samsvarar um 2,5 til 10 millj. ísl. kr. vegna málskostnaðar við einkaleyfisstuld.

Spyrja má, hvers vegna höfundarréttur gildi ekki hjá uppfiningamönnum líkt og hjá tónlistamönnum og skáldum?  Varla yrði mikið um leyfisumsóknir hjá listamönnum ef þeir þyrftu að greiða mörg hundruð þúsund krónur fyrir rétt sinn.  Ef til vill eru einkaleyfi úrelt fyrirkomulag og einkum til hagsbóta fyrir þá aðila, sem hafa hagnað af gerð þeirra.  Væri ekki skynsamlegra að nýta þá fjármuni, sem fara í kostnað vegna einkaleyfa til að koma vörunni á markað og byggja upp fyrirtækið?  Hér þarf að huga að lagabreytingum, sem beinlínis auka rétt uppfinningamanna í líkingu við höfundaréttarlög.  Þar gætu Íslendingar sýnt frumkvæði og þor.

Ástæðan fyrir fáum einkaleyfum hér á landi er að mínu mati gífurlega hár kostnaður vegna einkaleyfa fremur en skortur á hugviti.  Alþjóðasamtök uppfinningamanna (IFIA) berjast nú fyrir því á meðal ráðamanna aðildarlandanna, að einkaleyfisgjöld í hverju landi verði lækkuð um 50% fyrir einstaklinga og lítil fyrirtæki.  Það munar um minna, en þessi lækkun þarf einnig að ná til gjaldtöku þeirra sem skrifa og þýða einkaleyfin.  Ég er sannfærð um, að ef tekst að lækka heildarkostnaðinn við gerð einkleyfa, muni íslenskum einkaleyfisumsóknum fjölga til muna.
 

Email:  elinoras@royalnatural.com